weblog.huubwijfjes.nl

Het drama rond de ondergang van de DSB-bank gaat een nieuwe fase in. Dat zal ongetwijfeld een faillissement betekenen, want ik geloof niet dat er een marktpartij zal zijn die bereid is de risico’s rond de bank van Scheringa over te nemen. Daarmee heeft Pieter Lakeman zijn zin, want met zijn oproep bij KRO’s Ontbijttelevisie om door een bank-run een faillissement te bewerkstelligen begon het allemaal. Of zijn tactiek ook echt uitwerkt zoals hij heeft bedoeld, is dan de vraag, want van een kale kip valt niet veel te plukken. Maar daar komt deze claimvandaal de komende maanden nog wel achter.
Ik gebruik niet voor niets het woord claimvandaal, want dat is Lakeman feitelijk. Hij komt op voor het belang van zijn 1200 klanten die iets te eisen hebben van de DSB-bank, maar in zijn gedrag is hij bereid daarvoor de complete bank met de grond gelijk te maken. Dat is een vorm van vandalisme te vergelijken met een benadeelde burger die zijn claim aan het hem dwarsbomende gemeentebestuur kracht bijzet door de burgerij op te roepen het gemeentehuis in de vlam te zetten. Een claim kan nog zo begrijpelijk en sympathiek zijn, ze rechtvaardigt nooit de verschroeide-aarde-acties die de belangen van andere partijen op zo grote schaal geweld aan doen.
Het verontrustende aan deze zaak is echter niet alleen Lakeman, want hij doet slechts wat steeds meer advocaten, zaakwaarnemers, lobbyisten, actiegroepen en ook sommige politieke partijen doen als ze iets willen bereiken: eenzijdig en zo krachtig mogelijk voor 1 belang opkomen en de rest mag het voor zichzelf uitzoeken. Nee, het verontrustende is het gemak waarmee dergelijke patjepeeërs in een net pak hele volksstammen kunnen mobiliseren om te doen wat ze willen. Ze lijken daarbij vooral gebruik te maken van de enorme vertrouwenscrisis die onze maatschappij in de wurggreep heeft genomen en van de manier waarop media van die crisis gebruik maken om zich te profileren.
Want de media zijn, grotendeels gedwongen door de overlevingsslag in een concurrerend mediaveld, steeds meer op zoek naar groteske nieuwswaarde. Daarmee kan de aandacht van lezers, kijkers, luisteraars en netklikkers worden gevangen en dus doen we vooral niet moeilijk als een claimvandaal langs komt om zijn smerige hoopje te leggen. Want er worden meestal symbolen van rijkdom, aanzien of macht aangevallen en dat past goed bij een van de kernwaarden van de journalistiek: het kritisch volgen van de macht.
Maar het paradoxale is dat bij dat kritische volgen van de macht, veel journalisten hun kritische houding verliezen ten opzichte van de groepen en individuen die er belang bij hebben om kritische journalisten voor hen aan het werk te zetten. Want de oproep van Lakeman wordt niet sceptisch benaderd als een extreem geluid van een belanghebbende, maar hij wordt het leitmotiv in een mediahype die alleen maar kan leiden tot de meest dramatische gebeurtenissen.
Want daar kan dan weer over worden bericht en als het niet opschiet dan zijn sommige kranten of tv-programma’s best bereid de werkelijkheid een handje te helpen. Zoals de Volkskrant die afgelopen maandagochtend opende met het ‘feit’ dat het lot van de DSB-bank aan een zijden draadje zou hangen. Dat was precies het laatste zetje aan het DSB-graf. En we kunnen vervolgens weer weken vooruit met de nieuwe dramatische gebeurtenissen die hieruit zullen volgen, want dat er koppen gaan rollen laat zich voorspellen. De moderne publieke opinie kan niet zonder plengoffers; iemand (bij voorkeur politici) moet verantwoordelijk voor alle ellende worden gesteld. Burgers, bankdirecteuren en zaakwaarnemers kunnen zich vrijwel alles veroorloven; de politiek vrijwel niets.
Hiermee wil ik niet zeggen dat media volkomen fout opereren, want het is niet eenvoudig om je aan dergelijke processen te onttrekken als het publiek dat van je lijkt te eisen. Maar ik pleit er wel voor om af en toe eens een stap achteruit te zetten en na te denken over waar we nu eigenlijk met z’n allen mee bezig zijn. Want het is bepaald niet de eerste keer dat we met een mediahype te maken hebben; daar is ongelofelijk veel onderzoek naar gedaan en die wijzen steeds op dezelfde patronen. Onder andere dat journalisten altijd na afloop zeggen dat ze ook niet begrijpen waarom ze zich zo kritiekloos hebben laten meeslepen met de meest extreme waan van de dag.
Zo geven we nu een man zijn zin die met een brandende lucifer naast een benzinevat staat, en vervolgens krijgen de brandweer, de politie en de politiek de schuld van de brand die erdoor ontstaat. Tel uit je winst voor de democratie. Zoals Marcel van Dam vandaag in de Volkskrant schrijft: ‘Nederland is ziek, en als de media de koorts opnemen, meet de thermometer ook nog eens een paar graden te veel.’

Het lijkt opmerkelijk dat bij de crisis in het vertrouwen in de formele politiek ook het koningshuis wordt betrokken. Dat die crisis er is blijkt al jaren uit de teruglopende kiezersaantallen voor partijen die al meer dan een eeuw de politiek domineren en de enorme belangstelling voor zogenaamde ‘anti-partijen’. Dat zijn partijen die in meerdere opzichten breken met de politieke cultuur. Zo hebben ze doorgaans geen, of een slechts rudimentair ontwikkelde, partijstructuur en mobiliseren ze het electoraat vooral door via de media strijd te voeren tegen het establishment van de traditionele politiek.
Met die kruistocht, die van zeer weinig vertrouwen in de parlementaire politiek getuigt, heeft Fortuyn voor het eerst succes geboekt. Wilders en Verdonk hebben het stokje van hem overgenomen; Wilders voorlopig met meer succes dan Verdonk.
Tot het establishment behoort ook de monarchie, maar van dat instituut heeft alle eerdere antimonarchistische aanvallen ogenschijnlijk gemakkelijk overleefd, dus was het de verwachting dat dat ook nu zou gebeuren. Want met anti-orangisme is electoraal doorgaans weinig te winnen. Pragmatische politici zoals Joop den Uyl wezen er al op dat de sociaaldemocratie weliswaar principieel republikeins was, maar dat hij afschaffen van de monarchie nooit tot een speerpunt van zijn partij zou maken omdat er alleen maar verlies voor belangrijker vraagstukken mee geboekt zou worden. De SP heeft zich ook geen buil willen vallen aan het koningshuis.
Wat dat betreft lijkt er nu een breuk te zijn ontstaan, maar eigenlijk is het een logisch gevolg van onze politiek-mediale cultuur. Wilders heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij de huidige koningin een softie vond met haar kerstoproepen tot verdraagzaamheid en spirituele consensus. En afgelopen maand heeft hij die lijn doorgetrokken door wederom te pleiten voor bezuinigingen op het koninklijk huis en staatsrechtelijke hervormingen die de vorst moeten reduceren tot ‘een lintenknipper’.
Dat is niet zozeer dobberen op antimonarchistische sentimenten, maar op de algehele onvrede in de Wilders-achterban over alles dat te maken heeft met ‘zakkenvullen’, ‘onze belastingcenten’ en ‘vriendjespolitiek in achterkamertjes’. Met zakkenvullende bankiers en ruimhartig declarerende politici rekenen we keihard af, dus waarom niet met een kroonprins die een luxe villa wil bouwen in Afrika en daar op ‘onze’ kosten heen wil vliegen; met leden van het koninklijk huis die belastingconstructies verzinnen waar gemakkelijk een geur van ontduiking omheen te blazen is; met dure paleizen die volgehangen zijn met luxe goederen en met een aantoonbare kostenpost voor de overheid van rond de 40 miljoen gulden.
Die sentimenten hebben nu blijkbaar grote aanhang in het electoraat – zelfs de Oranjeverenigingen zijn kritisch op dit vlak – en in de media leveren ze razend populaire verhalen op. Want ook de monarchie is terecht gekomen in een mediaomgeving die bovenmatig geïnteresseerd is rond incidenten en schandalen rond publieke figuren. Bleef dat sentiment in relatie tot het koningshuis vroeger in de twintigste eeuw beperkt tot een enkel schandaalblad, nu is dat een van de belangrijkste kernen van de journalistiek over het koningshuis geworden. Ik heb eerder uitvoerig over die paradigmawisseling in de journalistiek geschreven in het tweede nummer van Tijdschrift voor Mediageschiedenis in 2007.
De toenemende vijandigheid in de publieke opinie en dus ook van vrijwel alle media noopt de monarchie ertoe om nog voorzichtiger te opereren dan het al deed. Want elke privédaad, elke uitgave van een euro en elke openbare handeling van een lid van het koninklijk huis zal worden uitgelegd in het schandaal- en afreken-frame dat tot in alle uithoeken van het mediaveld – ook de kwaliteitsmedia – dominant is geworden. de Volkskrant van afgelopen zaterdag presenteerde de bouw van een (of twee?) Afrikaanse villa’s van het kroonprinselijk paar als een uitvloeisel van een duister complot van rijke leden van een internationale jet-set. Dat had niets meer te maken met de drijfveren van de kroonprins en zijn vrouw om een vorm van ontwikkelingshulp te combineren met het verlangen om met rust te worden gelaten.
Wat dit betreft valt er veel werk te verzetten voor de mensen die (van onze belastingcenten, zal ik maar zeggen…) in dienst zijn genomen om de PR van het koninklijk huis te verzorgen. Tegen het beeld van een zakkenvullende elite is meestal geen kruid gewassen.

In de teloorgang van de sociaaldemocratie lijkt deze week weer een stapje vooruit te zijn gezet. Maandag lekte een mail van fractiesecretaris Diederik Samsom uit waarin hij de politieke positie van de PvdA ‘deplorabel’ noemde. Vervolgens domineerde dit ‘nieuws’ de rest van de week, want met tweestrijd in een partij weten de media doorgaans wel raad. Vele pogingen zijn inmiddels gewaagd om de analyse van Samsom zo voor te stellen dat hij een aanval had gedaan op de positie van fractievoorzitter Mariëtte Hamer. Arme Mariëtte ligt toch al flink onder vuur omdat ze er maar niet in slaagt op een overtuigende manier het beleid van de PvdA naar voren te brengen. Ze blijft er maar op hameren dat ze het wil hebben over de inhoud en niet over de ruzies, haar persoonlijkheid, haar stuntelige optreden en de speculaties over andere kandidaten voor het fractievoorzitterschap.
Aantasting van het leiderschap door een pretendent past uitstekend in een van de frames waarmee de politieke journalistiek graag werkt. Naar framing van politiek gaat de laatste decennia steeds meer de aandacht uit van het politicologisch of communicatiewetenschappelijk onderzoek. Dat onderzoek wijst uit dat ‘conflict framing’ en ‘strategic game framing’ steeds meer dominant worden. Het zijn vormen van verslaggeving waarin de politieke werkelijkheid bij voorkeur wordt gezien als een spel waarin hoofdrolspelers elkaar bevechten om de meest voordelige machtsposities te verkrijgen. Die hoofdrolspelers zijn de partijen en hun leiders. We nemen de politiek dan ook vooral waar als een voortdurende strijd van die leiders om macht of aandacht; inhoud (standpunten over kwesties bijvoorbeeld) zijn daaraan ondergeschikt.
Politici willen zich nog wel eens negatief uitlaten over de mediavoorkeur voor conflicten of strategische spelletjes. Wij zijn er voor de inhoud zeggen ze dan; aan door de media opgeklopte verhalen doen we niet mee. Daarmee lijken politici, zoals Hamer, te willen beweren dat de kiezer uiteindelijk toch zal moeten erkennen dat een politicus die voor de inhoud opkomt meer in zijn belang is dan een politicus die de meeste tijd steekt in het bespelen van de media.
Ik vind dat een tamelijk naïeve gedachte. Politiek leiderschap gaat altijd om de mensen die een boodschap dragen. Je kunt die boodschap niet scheiden van de authentieke persoonlijkheid, want het overgrote deel van de burgers kunnen politiek niet snappen zonder mensen en karakters. Het is dan ook buitengewoon dom om politiek leiderschap in handen te geven van mensen die alleen voor inhoud claimen op te komen en geen aandacht besteden aan hun eigen optreden in het openbaar ‘omdat het daar niet om gaat’. Daar gaat het namelijk wel om en dat effect is overbekend uit alle lectuur over politiek.
De Amerikaanse politieke is er bijvoorbeeld helemaal op gebaseerd. Daar zoeken de partijen vooral naar een leider die hun inhoud (die er wel degelijk is) belichaamt en goed kan communiceren. Wie denkt dat Barack Obama vooral om zijn inhoud president is geworden en vandaag de Nobelprijs voor de Vrede heeft gewonnen, vergist zich. Hij heeft bovenal goede communicatieve eigenschappen en door het aanzien en steun die hij daaraan ontleent, kan hij in de vorming van de publieke opinie altijd het initiatief behouden. Daardoor brengt hij de mensen die voor hem en zijn partij de inhoud in daden moeten omzetten in een voordelige positie.
Zo werkt dat nu eenmaal; inhoud zonder effectieve communicatie door een wervende persoonlijkheid heeft geen betekenis in onze mediasamenleving. Want media lijken de macht te hebben, maar onderzoek wijst uit dat de media de politiek volgen en niet andersom. Over personalisering of strategic game framing moet je als politicus dus niet triest worden, maar proberen vanuit dat gegeven te handelen.
Voor Amerikanen zou het dus een absurde gedachte zijn om iemand de leiding van de partij te geven die zich zo slecht presenteert als mevrouw Hamer. Ze geeft media met hun voorkeuren voor aanvallen op falende politici teveel gelegenheid om verhalen te maken die de politieke strategie van haar partij voortdurend onder druk zal zetten. Zo’n persoon zouden Amerikaanse partijen een belangrijke functie achter de schermen geven waar haar eigenschappen (effectief en hard onderhandelen; resultaten boeken in complexe vraagstukken) het beste tot hun recht komen.
Het is een vervelende gedachte voor de betreffende personen en het zadelt de partijen op met een probleem dat niet altijd op te lossen is, want mensen die de inhoud effectief kunnen dragen en uitdragen zijn schaars. Maar het is een gegeven. Zo voelt ook Jan Marijnissen aan dat zijn opvolger Agnes Kant een geweldig gedreven vakvrouw is, maar op de een of andere manier er niet in slaagt een presentatie te geven die de twijfelende kiezer overtuigt. Alle mediatrainingen hebben blijkbaar niet het gewenste effect gehad en dan komt er een moment om aan te kondigen dat je beschikbaar bent als de partij daarom zou vragen. Dat zegt Marijnissen niet om Kant aan de kant te zetten, maar omdat hij weet hoe het werkt in het politiek-mediale complex. Juist in het belang van de inhoud waar zijn partij voor opkomt, moet de persoon soms wijken.